X
تبلیغات
گروه ادبيات فارسي فريدن - تقابل عشق وعقل

گروه ادبيات فارسي فريدن

مرجع نمونه سوالات و مقالات گروه درسي ادبيات فارسي فريدن

تقابل عشق وعقل

باسمه تعالی

تقابل عشق وعقل

مقدمه:

در بررسی کتب دبیرستان بعضاً اشعاری مشاهده  می شود که محتوایش تقابل عشق وعقل است برای نمونه:

شود آسان زعشق کاری چند                         که بود نزد عقل بس دشوار

                                                               (ادبیات فارسی سوم دبیرستان درس اقلیم عشق)

پرستش به مستی است در کیش مهر            برون اند زین جرگه هوشیارها

(زبان و ادبیات فارسی سال چهارم)

عشق چون آید برد هوش دل فرزانه را               دزد دانا می کشد اول چراغ خانه را

( ادبیات فارسی دوم دبیرستان)

در این مقاله  سعی شده است درحد بضاعت تقابل ظاهری عشق وعقل برای جستجوگران علم ودانش روشن شود. امید است همکاران فاضل وفرهیخته با راهنمایی وارشاد مجدانه خود ما را در هرچه بهتر نمودن مطالب یاری نمایند.

***************

 

 

 

تقابل عشق وعقل

اگر مجموعه «طرق الی الله» را بخواهیم خلاصه کنیم ،به دو طریق تقسیم می شود:

1-معرفت از راه عقل واستدلال (طریق قال)

2-معرفت از راه دل وعشق (طریق حال).دراین طریق خلاصه آفرینش عبارت است از انسان وخلاصه وزبده انسان «دل»اوست. دل جام جهان نما وآیینه جمال وجلال حضرت اولوهیت است.

آینه سکندر جام می است بنگر                                   تا بر توعرضه دارد احوال ملک دارا

دیوان حافظ (ص4)

این دو طریق اگرچه فی نفسه با هم تفاوت ندارند اما متأسّفانه در ظاهر همواره در نزاع بوده اند. عقل مداران واستدلال اندیشان افراد مقابل را مطرود می دانند بدان دلیل که گفتارشان شخصی است وتجربی نیست وبنیان اندیشه شان بر بدیهیات مسلّمات استوار نیست.در مقابل راهروان طریق دل (عشق) طرف مقابل را قاصر از رسیدن به قّله وصال می دانند ومعتقدند:

عقل رهبر ولیک تا در او                          فضل او مرتورا برد بر او

                                                                             گزیده حدیقه الحدیقه (ص43)

ومی گویند:

عقل گوید شش جهت حدّست  وجز آن راه نیست

                                                عشق گوید راه هست ورفته ام من بارها

                                                              کلیات دیوان شمس(ص56)

وظیفه ما دراین  است که به عنوان جستارگران حقیقت درپی کشف رجحان حقیقی وواقعی یکی از دو طریق باشیم. در حقیقت هر دو طریق در گفتار خویش صادق هستند زیرا:

اصولاً اموری که بر بدیهیات استوار نباشد قابل اثبات نیست وامری شخصی است واین حقیقت نیز آشکار است که عقل انسان بخاطر ضعف صاحب عقل توانایی رسیدن به کنه ومعرفت حقیقت را ندارد.همچنین هیچ عارفی به معروف خویش وهیچ عاشقی به معشوق خود وهیچ محّبی به محبوب خویش وهیچ طالبی به مطلوب خود معرفت نمی یابد وعشق ومحبت نمی ورزد مگر با اثبات معروف ومعشوق ومحبوب ومطلوب خود واثبات آنها در بادی امر درحیطه عقل است.

لاراز لات باز ندانی به کوی دین        گر بی چراغ عقل روی راه انبیا

                                                                         دیوان خاقانی(ص16)

نتیجه اینکه:این دو طریق باید مکّمل هم دیگر باشند اما واقعاً در حصول معرفت، برتری ورجحان با کدامیک از این دو راه است؟ واصولاً کدامیک مقدمه دیگری می شود؟

لازمه جواب به این سؤال آن است که نظری به احوال هر دو گروه بیندازیم تا مشخّص شود که عرفا در ابتدا چه احوالی داشته اند وعقل مداران در انتها چه گرایشی؟

وقتی که تاریخ زندگی این دو دسته از پی سپاران طریق حصول معرفت را ارزیابی می کنیم بدون تعصّب وبا دیدی واقع بینانه می بینیم که اغلب عرفا ومتصّوفه، طریق عقل واستدلال را پیموده اند وخودشان زمانی جزء فلاسفه بوده اند وبحث های عقلانی وکلامی می نموده اند.

در مقابل وقتی سیره فلاسفه را بررسی می نماییم می بینیم که بیشتر فیلسوفان معروف بعد از بحث های فراوان فلسفی در انتها به عرفان وتصوف روی آورده اند وبرای رسیدن به مطلوب خود سیر باطنی ودرونی را در پیش گرفته اند ودست به دامان عرفان وکشف وشهود زده اند.

برای نمونه:

ابن سینا که یکی از فلاسفه طراز اول مشایی بوده است وپس از فارابی بزرگترین مروّج فلسفه یونانی به حساب می آید، در آخرین تألیفات خود مخصوصاً در داستان های تمثیلی(حی بن یقطان، رساله الطیر-سلامان وابسال) به علم عرفان روی می آورد.

شیخ بهایی، دانشمند مشهور شیعه در عصر صفوی هم با آن همه کنکاش علمی ومهارت در علومی مثل فقه، حکمت، نجوم، ریاضی، هیأت،معماری وحتی علوم غریبه مثل کیمیا در رباعی های زیر        می فرماید:

یک چند دراین مدرسه ها گردیدیم                از اهل کمال نکته ها پرسیدیم

یک مسأله که بوی عشق آید از آن             در عمر خود از مدرسی نشنیدم 

( دیوان شیخ بهایی ص177)

ای دل که زمدرسه به دیر افتادی                    وندر صف اهل زهد غیر افتادی

الحمد که کار را رساندی تو به جای                   صد شکرکه عاقبت به خیر افتادی

(دیوان شیخ بهایی ص179)

حضرت امام (ره) نیز طریق معرفت عقلی واستدلال را به طور کامل ودر حد اعلی طی نموده اند وسالها بحث علمی وفلسفی داشته اند وبر بسیاری از کتب فلاسفه تعلیق نوشته اند حتی آن حضرت را به خاطر تدریس فلسفه مشرک می دانستند. وفرزندانش را نجس.حضرت امام (ره ) می فرماید:«این ازمسایل حوزه ها بود که هرکسی که کج می رفت متدیّن تر بود،یادگرفتن زبان خارجی کفر وفلسفه وعرفان گناه و شرک به شمار می رفت. در مدرسه فیضیه فرزند خردسال من مرحوم مصطفی ازکوزه آب نوشید کوزه را آب کشیدند چراکه من فلسفه می گفتم وتردید ندارم اگر همین روند ادامه می یافت وضع روحانیت وحوزه ها وضع وحالت کلیساهای قرون وسطی می باشد که خداوند بر مسلمین وروحانیت منّت نهاد و کیان ومجد واقعی حوزه ها را حفظ نمود.

از محتوای کلام وسیره ی زندگی امام (ره) کاملاً مشهود است که پیش از گرایش به عرفان بسیار خوانده ها وشنیده های فلسفی وکلامی وغیره داشته است. امام خود می گوید:

چون به عشق آمدم ازحوزه ی عرفان دیدم       آن چه خواندیم وشنیدیم همه باطل بود

                                                                                    (دیوان حضرت امام ره ص104)

ایشان پی از سال ها دنبال دانش وعقل بودن فریاد برآورد که:

درمدرسه از دوست نخواندیم کتابی                      در مأذنه از یار ندیدیم صدایی

درجمع کتب هیچ حجابی ندریدیم                            در درس صحف راه نبردیم به جایی

در بتکده عمری به بطالت گذراندیم                           درجمع حریفان نه دوائی ونه دائی

در جرگه عشاق روم بلکه بیابم                                ازگلشن دلدار، نسیمی ردپایی

این ماومنی جمله زعقل است وعقال است                   در خلوت مستان نه منی هست نه مایی

(دیوان حضرت امام ص187)

ایشان وقتی با این کیفیت ازمسجد ومدرسه بیزار می شود مثل حافظ طالب مجمع دوستان باصفاست که بی آلایش ذکر حضرت یارمی نمایند:

درمیخانه گشایید به رویم شب وروز                   که من ازمسجد وازمدرسه بیزار شدم

(دیوان حضرت امام ص142)

رمز این بیزاری دراین است که در رباعی زیر می فرماید:

ای پیر بیا به حق من پیری کن                          حالم ده ودیوانه ی زنجیری کن

از دانش وعقل یار نتوان یافت                          ازجهل دراین راه مدد گیری کن

(دیوان حضرت امام ص223)

به طورکلی حضرت روح اله (ره) چهره فوق عرفان عاشقانه دارد به خاطر همین علاوه بر علم ستیزی وصوفی ستیزی، عرفان ستیزی هم در کلام امام آشکار است.

باصوفی وعارف ودرویش بجنگیم       پرخاشگر فلسفه وعلم کلامیم

علم وعرفان به خرابات ندارد راهی     که به منزلگه عشاق ره باطل نیست

( دیوان امام ص 167)

************

ایشان معتقدند که حتی عرفان به خرابات هم راهی ندارد زیرا خرابات منزلگاه عاشقان است و باطل در آن راهی ندارد. این ویژگی امام تاکنون سابقه ی قوی ومطرحی ندارد ونشان گر رتبت روحی او در سیر دل است. در اندیشه امام حتی عرفان ازحجاب های نورانی است ومانع سد راه سالک.

  بنابراین با توجه آنچه مطرح نمودیم تنها دانشی که سبب تسلیت خاطر می شود ووسیله ی طیران روح را ممکن می سازد دنیای بی کران «دل واحساس» است. این دنیا وسیع ترین دنیاهاست وحدوحصری برای آن نیست. زیرا نیستی وفنای درحق سیرش لایتناهی است به همین علت برای خداوند نمی توان انتهایی قایل شد, آری عقل سالک او را تا پای قلّه وصال می رساند ولی رفتن به بالای قله، کارعشق ودل است.

ومنبع معرفت واقعی قلب پاک است وبس ومعنی «من عرف نفسه فقد عرف ربّه» همین است.

نکته ای که در پایان لازم است به آن اشاره شود این است که علم ستیزی وعقل ستیزی در قصور علم است نه در ابطال آن.

 

 

 

تهیه شده در گروه ادبیات فارسی فریدن                    محمد احمدی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع:

1-دیوان امام (ره) ناشر: مؤسسه وتنظیم ونشر آثار حضرت امام (ره) چاپ 53-1387

2-دیوان شیخ بهایی با مقدمه یعید نفیسی-انتشارات زرین-چاپ چهارم،1388

3-دیوان حافظ شیرازی،به اهتمام ابوالقاسم انجوی شیرازی، انتشارات جاویدان،چاپ هفتم،1367

4-گزیده حدیقه الحدیقه،مجدود بن آدم سنایی-گزینش علی اصغرحلبی-انتشارات اساطیر-چاپ دوم-1377

5-کلیات دیوان شمس-انتشارات نثر طلوع،چاپ چهارم،1370.

6-دیوان خاقانی شروانی،به کوشش ضیاء الدین سجادی، انتشارات زوّار-چاپ هفتم،1382.

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  شنبه نوزدهم آذر 1390ساعت 9:26  توسط زالي - احمدي  |